Eigenschappen met een y zijn in het Nederlands een lastige categorie, want echte Nederlandse karaktereigenschappen die met een y beginnen bestaan eigenlijk niet. De y komt in onze taal vrijwel alleen voor in leenwoorden zoals yoga, yoghurt en yacht. Wie bij 30 Seconds, Pim-Pam-Pet of een ander woordspel de letter y trekt en een eigenschap moet noemen, heeft daarom drie opties. Eén: je gebruikt een woord met ij, want in veel spelletjes en in oudere alfabetiseringen telt de ij als y, en dan heb je ineens ijverig, ijdel, ijzersterk, ijskoud, ijzig en ijverzuchtig tot je beschikking. Twee: je gebruikt een Engels leenwoord dat in het Nederlands is ingeburgerd, zoals een "yolo-mentaliteit" of iemand die "young at heart" is, al zijn dat strikt genomen geen Nederlandse eigenschappen. Drie: je spreekt vooraf af dat de y in jullie spel een vrije letter is. Hieronder lees je wat er wel en niet klopt, zodat je bij de volgende spelavond in Bergen op Zoom niet met lege handen staat.
Waarom zijn er zo weinig Nederlandse woorden met een y?
De y is in het Nederlands een buitenbeentje. In de officiële woordenlijst van de Nederlandse Taalunie, te raadplegen op woordenlijst.org, staan maar een handvol woorden die met een y beginnen, en bijna allemaal komen ze uit een andere taal: yoga en yogi uit het Sanskriet, yoghurt uit het Turks, yen uit het Japans, yucca uit het Spaans en yuppie, yell en yard uit het Engels. Bijvoeglijke naamwoorden die een karakter beschrijven zitten er niet tussen.
Dat komt doordat de klank die de y in andere talen weergeeft in het Nederlands al wordt geschreven als j (zoals in ja), als i (zoals in piano) of als ij. Er was dus nooit een reden om de y voor eigen woorden te gebruiken. Het Van Dale woordenboek bevestigt dat beeld: de y-afdeling is een van de kortste van het hele boek.
Welke eigenschappen met ij kun je gebruiken als y?
De ij wordt in het Nederlands van oudsher vaak gelijkgesteld aan de y. Op oude schrijfmachines en in oude telefoonboeken werd de ij als y gezet, en in veel woordspelletjes wordt dat nog altijd geaccepteerd. Spreek het wel vooraf af, want niet iedereen vindt het eerlijk. Dit zijn de bekendste karaktereigenschappen met ij:
- ijverig: hardwerkend, altijd bezig, een echte doorzetter.
- ijdel: te veel bezig met het eigen uiterlijk of de eigen prestaties.
- ijzersterk: onverzettelijk, zowel lichamelijk als mentaal.
- ijskoud: zonder emotie, afstandelijk, iemand die nergens van opkijkt.
- ijzig: kil en ongenaakbaar in de omgang.
- ijverzuchtig: jaloers, vooral op het succes van anderen.
- ijlhoofdig: warrig, licht in het hoofd, niet helder denkend.
Meer over de geschiedenis van de ij en waarom die soms als één letter wordt gezien, lees je op Wikipedia. Het taalkundig genootschap Onze Taal legt uit hoe je de ij alfabetiseert en waarom de ij officieel geen y is, maar in de praktijk wel vaak zo wordt behandeld.
Welke leenwoorden met een y zeggen iets over iemands karakter?
Wie strikt wil zijn en alleen een echte y accepteert, komt uit bij Engelse leenwoorden. Die zijn geen officiële Nederlandse eigenschappen, maar je hoort ze wel in het dagelijks taalgebruik. Een paar voorbeelden die je in een spel kunt verdedigen, zolang je er eerlijk bij vertelt dat het leenwoorden zijn:
- yolo (you only live once): iemand met een yolo-mentaliteit leeft in het moment en denkt niet te lang na over gevolgen.
- young at heart: jong van geest, nieuwsgierig en speels gebleven.
- yuppie: oorspronkelijk een jonge, carrièregerichte stedeling; als eigenschap betekent "yuppie-achtig" ambitieus en materialistisch.
- yes-man: iemand die overal ja op zegt en nooit tegenspreekt.
Let op: woorden als "yoga-achtig" of "yogi" beschrijven een bezigheid, geen karakter. En een "yeti" is een sneeuwman, geen eigenschap. Verzin geen woorden; medespelers die het opzoeken prikken daar meteen doorheen.
Hoe los je de y op bij 30 Seconds en Pim-Pam-Pet?
Bij Pim-Pam-Pet draai je een letter en moet je snel een woord in een categorie noemen. Valt de y op de categorie eigenschappen, dan is de eerlijkste oplossing om vooraf huisregels vast te leggen. De meeste groepen kiezen een van deze drie: de ij telt als y, Engelse leenwoorden zijn toegestaan, of de y wordt overgeslagen en je draait opnieuw. Bij 30 Seconds, waar je woorden moet omschrijven, is de letter minder een probleem, maar bij varianten waarin je zelf woorden met een beginletter moet bedenken geldt hetzelfde.
Zoek je niet voor een spel maar voor een cv, een datingprofiel of een opdracht op school een eigenschap met een y, dan kun je beter eerlijk zijn dan creatief. Schrijf gewoon "ijverig" en "ijzersterk in plannen" uit, want een werkgever of lezer kijkt naar de betekenis en niet naar de beginletter. Wil je per se een y, dan is "young at heart" voor een profieltekst een leuke uitzondering, maar in een formele sollicitatiebrief hoort een Engels leenwoord niet thuis.
Een praktische tip: leg een briefje met de ij-eigenschappen in de spellendoos. IJverig, ijdel en ijskoud zijn makkelijk te onthouden, en met ijverzuchtig en ijlhoofdig scoor je gegarandeerd verbaasde blikken aan tafel.
Wat heeft dit met Bergen op Zoom te maken?
Meer dan je denkt. In een stad waar tijdens Vastenavend elk jaar nieuwe woorden en bijnamen worden verzonnen, weet men dat taal rekbaar is. De Krabben hebben zelf een ijverige, soms ijdele en zelden ijskoude reputatie, en tijdens de lange winteravonden na de optocht wordt er in menige huiskamer gespeeld. Wie dan de y trekt en ijzersterk roept, heeft dit artikel goed gelezen. En wie liever een discussie begint over of de ij nu wel of niet een y is, heeft tenminste een gespreksonderwerp voor de rest van de avond.